1. Tatları ekşidir, örneğin limon suyu, elma sirkesi.
2. Yakıcı ve tahriş edicidirler.
3. Mavi turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirirler.
4. Aşındırıcı özelliğe sahiptirler, bu nedenle daha çok cam
kaplarda muhafaza edilirler.
5. Asit çözeltileri (+) ve (–) iyon içerdikleri için elektrik akımını
iletirler, elektrolittirler.
6. Sulu çözeltilerine hidrojen iyonu (H+) verebilen bileşiklerdir.
7. Bazlarla nötrleşme tepkimesine girerek tuz ve su
oluştururlar.
NaOH + HCI → NaCI + H2O
Ca(OH)2 + 2HBr → CaBr2 + 2H2O
8. Sulu çözeltilerinin pH değeri 7'den küçüktür.
9. Asitler karbonatlara etki ederek CO2 gazı açığa çıkarırlar.
CaCO3(k) + 2HCI(suda) → CaCI2(suda) + CO2(g) + H2O(s)
10. Hidrojen iyon derişimi, hidroksit iyon derişiminden fazladır.
BAZLAR
1. Tatları acıdır.
2. Dokunulduğunda ele kayganlık hissi verirler (Örneğin, sabun ve deterjan).
3. Kırmızı turnusol kağıdının rengini maviye çevirirler.
4. Baz çözeltileri (+) ve (–) iyon içerdikleri için elektrik akımını iletirler,
elektrolittirler.
5. Yakıcı ve tahriş edicidirler.
6. Sulu çözeltilerine hidroksit iyonu (OH–) verebilen bileşiklerdir.
7. Asitlerle nötrleşme tepkimesine girerek tuz ve su oluştururlar.
8. Sulu çözeltilerinin pH değeri 7'den büyüktür.
9. Hidroksit iyon derişimi, hidrojen iyon derişiminden fazladır.
●● Birçok temizlik maddesi bazik özelliktedir (sabun, çamaşır suyu, deterjan … gibi).
●● Çözeltinin asit ya da baz olduğunu renk değiştirerek anlamamızı sağlayan maddelere indikatör (belirteç) denir.
●● Bir bardak çaya birkaç damla limon damlatılırsa rengi açılır; çay ocaklarında bir demlikten onlarca bardak koyu renkli çay çıkarılabilir bunu ancak içerisine bir miktar yemek sodası katarak yapabilirsiniz.
●● Çay bir indikatör (belirteç) olarak davranır. İçerisine asit damlatılırsa rengi açılır, baz konulursa rengi koyulaşır.
●● Kırmızı lahana, çay, üzüm suyu gibi maddeler doğal indikatörlerdir.
●● Genelde zayıf organik asitlerdir.
●● Ortanca bitkisi asidik toprakta mavi, bazik ve nötr toprakta ise pembe renk alır. Buradan şu anlaşılabilir;
"Bitkilerin yapraklarının rengini belirleyen toprağın asidik / bazik karakteridir".
●● İndikatörler içinde bulundukları çözeltinin asidik karakterine göre renk değiştirirler. Örneğin fenolftalein indikatörü asidik ortamda renksiz iken bazik ortamda pembe renklidir.
ASİTLERİN ve BAZLARIN BİLGİ YAPILARI-OKSİTLER
Asitler suda çözündüğünde hidrojen iyonu (H+) verebilen, bazlar ise suda çözündüğünde hidroksit iyonu (OH-) verebilenbileşiklerdir.
●● H+ iyonları su ile birleşerek H3O+ iyonu (hidronyum iyonu) halinde bulunur. Tepkimeler yazılırken kolaylık olması için çoğunlukla H3O+ yerine H+ kullanılır.
HCI(suda) → H+(suda) + CI–(suda)
HCI(g) + H2O(s) → H3O+ (suda) + CI– (suda)
H2SO4(suda) → 2H+ (suda) + SO4–2 (suda)
NaOH(suda) → Na+ (suda) +OH– (suda)
Ca(OH)2(suda) → Ca+2 (suda) + 2OH– (suda)
●● Asit çözeltilerinde H+ ya da H3O+ iyonları sayısı OH– iyon sayısından fazladır.
●● Yapısında hidrojen (H) elementi olmamasına rağmen genellikle ametal oksitlerinin sulu çözeltileri de asidik özellik gösterir.
CO2(g) + H2O(s) → H2CO3(suda)
H2CO3(suda) → 2H+ (suda) + CO3–2 (suda)
CO2 gazı asidik bir oksittir.
●● Yapısında "O–2" içeren bileşiklere oksit denir.
●● Oksitlerde biri oksijen olmak üzere iki tür element vardır. Buna göre CaO, CO2, CO, SO2 birer oksit iken KMnO4, CaCO3 gibi bileşikler oksit değildir.
●● Ametal oksitlerin sulu çözeltileri asidik özelliktedir. Asidik oksitler oksijen sayısı bakımından zengindirler. Örneğin; SO2, SO3, P4O10, CI2O7 ... gibi.
●● Kuvvetli asitler %100 iyonlaşırlar, iyonlaşırken tek yönlü ok (→) kullanılır.
●● Zayıf asitler %100 iyonlaşmazlar, iyonlaşmaları çift yönlü ok ile (ó) gösterilir.
●● Bazı asitlerin iyonlaşma denklemleri;
HNO3(suda) → H+(suda) + NO3 – (suda)
CH3COOH(suda) ó CH3COO– (suda) + H+ (suda)
●● Yapısında hidrojen (H) elementi bulunan her madde asit değildir. Örneğin NH3, bazdır.
NH3 (g) + H2O(s) → NH4+ (suda) + OH– (suda)
●● Genellikle metal oksitlerin sulu çözeltileri baziktir. Örneğin, Li2O, K2O, MgO ... gibi.
K2O(k) + H2O(s) → 2KOH(suda)
MgO(k) + H2O(s) → Mg (OH)2 (suda)
●● Yapısında OH bulunduran tüm maddeler baz olmak zorunda değildir. Örneğin, CH3OH, C2H5OH alkoldür ve nötrdür.
●● Asidik oksit oluşturan bazı ametaller: B, C, N, P, S, Se, CI, F, Br.
●● Bazik oksit oluşturan bazı metaller: Li, Na, K, Rb, Cs, Mg, Ca, Sr, Ba.
ASİTLERİN ve BAZLARIN TEPKİMELERİ
●● Bir asit ile bazın birbirlerinin etkisini yok ederek tuz ve su oluşturmasına nötrleşme denir.
●● Bütün nötrleşme tepkimeleri ısı veren (ekzotermik) 'dir.
●● Asit + Baz → Tuz + Su tepkimesi nötrleşme tepkimesidir. Örneğin, kireç suyu ile sülfürik asidin tepkimesinden CaSO4 tuzu ve su oluşur.
Ca(OH)2(suda) + H2SO4(suda) → CaSO4(suda) + 2H2O(s)
Ca+2(suda) + 2OH– (suda) + 2H+(suda) + SO4–2 (suda) → Ca+2 (suda) + SO4–2 (suda) + 2H2O(s)
●● Net tepkime denklemi
H+(suda) + OH– (suda) → H2O(s) şeklindedir.
●● Tepkimedeki Ca+2 ve SO4–2 iyonları net tepkime denkleminde yer almadıklarından seyirci iyonlar olarak adlandırılır.
●● Her asit-baz tepkimesi nötrleşme tepkimesi olmayabilir. Tepkime sonucunda su oluşmazsa nötrleşme tepkimesi olmaz.
Örneğin; NH3(g) + HCI(g) → NH4CI(k) tepkimesi nötrleşme tepkimesi değildir.
●● Asitten gelen H+ iyonunun mol sayısı nH+, bazdan gelen OH– iyonunun mol sayısı nOH– olma durumunda;
1. nH+ = nOH– ise tam nötrleşme olur, çözelti nötrdür, pH değeri 7 'dir.
2. nH+ > nOH– ise çözelti asidiktir, pH < 7 olur.
3. nOH– > nH+ ise çözelti baziktir, pH > 7 olur.
●● Ametal oksitlerin (asit oksit) bazlarla tepkimesinden tuz ve su oluşur.
SO3(g) + 2NaOH(suda) → Na2SO4(suda) + H2O(s)
●● Metal oksitlerin (bazik oksit) asitlerle tepkimesinden tuz ve su oluşur.
Na2O(k) + 2HCI(suda) → 2NaCI(suda) + H2O(s)
●● Asidik oksitler ve bazik oksitler birbiriyle tepkimeye girerek tuz oluştururlar, su oluşturmazlar.
CO2(g) + MgO(k) → MgCO3(k)
●● Asitler, karbonat iyonu (CO3–2) bulunduran bileşiklerle tepkimeye girerek tuz, su ve CO2 gazı oluştururlar. Bu tepkimede CO3 –2 iyonu baz gibi davranır.
CaCO3(k) + 2HCI(suda) → CaCI2(suda) + CO2(g) + H2O(s)
● 1 mol HCI içeren sulu çözelti ile 1 mol NaOH içeren sulu çözeltiyi karıştıralım;
HCI + NaOH → NaCI + H2O
oluşan yeni çözeltide asit ve baz tamamen bittiğinden son karışım nötr olur, pH = 7'dir.
●● 3 mol HCI içeren sulu çözelti ile 1 mol NaOH içeren sulu çözeltiyi karıştıralım.
HCI + NaOH → NaCI + H2O
Son durumda 2 mol HCI arttığına göre, ortam asidik olur, pH < 7'dir.
●● 2 mol HCl içeren sulu çözelti ile 4 mol NaOH içeren,sulu çözeltiyi karıştıralım.
HCI + NaOH → NaCI + H2O
Son durumda 2 mol NaOH arttığına göre, ortam bazik olur, pH > 7'dir
İNDİKATÖRLER
Herhangi bir çözeltinin renk değişimi sağlanarak asidik ya da bazik olmasını anlamamıza yarayan kimyasal maddelere indikatör (belirteç ya da ayıraç) denir.
● Asit ve baz indikatörleri içinde bulundukları çözeltinin pH değerine göre renk verirler.
● Her indikatörün renk değiştirdiği pH değer aralığı farklıdır. Bundan dolayı her renk değişiminde asit ve baz geçişi olmaz.
● Aşağıdaki tabloda bazı indikatörler ve bunların hangi pH aralığında nasıl renk değiştirdiği verilmiştir.
| İndikatör | Düşük pH | pH aralığı | Yüksek pH | |
| rengi | rengi | |||
| Timol mavisi | Kırmızı | 1,2 | – 2,8 | Sarı |
| Metil sarısı | Kırmızı | 2,9 | – 4,0 | Sarı |
| Bromofenol | Sarı | 3 | – 4,6 | Mor |
| Mavisi | ||||
| Kongo kırmızısı | Mavi- Mor | 3 | – 5,0 | Kırmızı |
| Metil oranj | Kırmızı | 3,1 | – 4,4 | Sarı |
| Metil kırmızı | Kırmızı | 4,4 | – 6,2 | Sarı |
| Fenolftalein | Renksiz | 8,3 | – 10 | Fuşya |
| Timolftalein | Renksiz | 9,3 | – 10,5 | Mavi |
| Alizarin sarısı | Sarı | 10,2 – 12 | Kırmızı | |
● İndikatörlerin en önemli kullanım alanlarından birisi pH değeri bilinmeyen bir çözeltinin pH değerini anlamaktır. Örneğin indikatör kâğıtları ya da universal indikatörler üzerindeki renk listesine göre bir çözeltinin pH değerini yaklaşık olarak anlamamızı sağlar.
● Daha hassas ölçüm yapmak için ise, pH-metre denilen elektronik aletler kullanılabilir.
● İdrarımızın, içtiğimiz suyun, yüzme havuzlarının, toprağın pH değerleri bu indikatörler yardımıyla veya pH metre ile ölçülür. Örneğin, çok yağış alan topraklar, asit yağmurları nedeniyle, asidiktir. Bu topraklarda ekilecek ürün için toprağın pH değeri ölçülerek hesaplanır ve gerekli durumlarda toprağa bazik olan sönmüş kireç (Ca(OH)2) eklenerek pH değeri yükseltilebilir.
●● Asit-baz tepkimelerinin ilerlemesi basit bir titrasyon düzeneği ile izlenebilir. Örneğin; fenolftalein asidik ortamda renksiz, bazik ortamda pembe renk veren bir indikatördür. İçerisinde bir kaç damla fenolftalein bulunan HCl çözeltisinin üzerine büretten damla damla NaOH çözeltisi damlatılırsa renksiz çözeltinin zamanla pembeye dönüştüğü gözlenir. Pembe renk oluşumunda vana kapatılır, artık nötrleşme olmuştur. Bu olayın pH-eklenen NaOH hacim grafiği aşağıdaki gibidir.
| Madde | İçerdiği Asit |
| Elma | Malik asit |
| Limon | Sitrik asit |
| Yoğurt | Laktik asit |
| Çilek | Folik asit |
| Üzüm | Tartarik asit |
| Turşu | Benzoik asit |
| Reçel | Sorbik asit |
| Gazoz | Karbonik asit |
| Kolalı içecekler | Fosforik asit |
| Sirke | Asetik asit |
| Karınca | Formik Asit |
| Kezzap | Nitrik asit |
Asitlerin Metallerle Etkileşimi
Aktif Metallerin Asitlerle Tepkimesi
Pasif metaller; Cu, Ag, Hg, Au ve Pt dir. Bu metallerin dışındaki metallere aktif metaller denir. Aktif metallerin asitlerle reaksiyonundan tuz ve hidrojen gazı oluşur.
Aktif metal + Asit --> Tuz + Hidrojen gazı
Na(k) + HCI(suda) -->NaCI(suda) + 1/2H2(g)
Ca(k) + H2SO4(suda) --> CaSO4(suda) + H2(g)
AI(k) + 3HNO3(suda) -->AI(NO3)3(suda) + 3/2H2(g)
Soy ve Yarı Soy Metaller (Hg, Ag, Cu, Pt, Au)
Akılda kalması için Kodla :) >> Hagi Agladı Cumhur Patron Auttu.
Yarı Soy Metallerin Asitlerle Tepkimesi (Cu, Hg, Ag):
Oksijensiz asitler yarı soy metallere etki etmez.
Cu(k) + HCI(suda) --> tepkime vermez
Asit olarak derişik ve sıcak H2SO4 kullanıldığında tuz ve su oluşurken SO2 gazı açığa çıkar.
2Ag(k) + 2H2SO4(suda-derişik) --> Ag2SO4(suda) + SO2(g) + 2H2O(s)
Yarı soy metaller kuvvetli olan oksijenli asitler ile tepkime verirler.
HNO3 , H2SO4
* Derişik HNO3 kullanıldığında NO2 gazı, seyreltik HNO3 kullanıldığında ise NO gazı açığa çıkar.
Cu(k) + 4HNO3(suda-derişik) --> Cu(NO3)2(suda) + 2NO2(g) + 2H2O(s)
Cu(k) + 8HNO3(suda-seyreltik) --> 3Cu(NO3)2(suda) + 2NO(g) + 4H2O(s)
Soy Metallerin Asitlerle Tepekimesi (Au, Pt):
Soy metaller (Au ve Pt) oksijenli asitler de dahil olmak üzere hiçbir asit ile tepkime vermez.
Altın(Au), 3/1 oranında HCI ve HNO3 karışımı ile tepkime verir. Bu karışıma kral suyu denir.
Au(k) + 3HCI(suda) + HNO3(suda) --> AuCI3(suda) + NO(g) + 2H2O(s)
Bazların Metallerle Etkileşimi
Bazlar sadece amfoter metallere etki eder. Amfoter metaller hem asit hem de bazlarla tepkime verebilen Zn, Cr, Sn, Pb, Al, Be ve Ga metalleridir. Tepkimeleri sonucunda tuz oluşur ve hidrojen gazı açığa çıkar.
Amfoter Metaller: Al,Sn,Zn,Pb,Cr,Be,Ga
Akılda kalması için Kodla :) >> Al Sana Zengin Pabuçlu Cıro(Kıro) Be Gardaşım
Zn(k) + 2KOH(suda) --> K2ZnO2(suda) + H2(g)
Al(k) + 3KOH(suda) --> K3AlO3(suda) + H2(g)
Amfoter metallerin oksitleri (Al2O3, ZnO v.b) ve hidroksitleri (Al(OH)3, Zn(OH)2 v.b) de amfoterlerdir.
Bazı Asitlerin Özellikleri ve Kullanım Alanları
Nitrik Asit (HNO3)
●● Kezzap olarak da bilinir.
●● Suda %100 iyonlaşan kuvvetli bir asittir.
●● Suda ısı vererek çözünür.
●● Yarı soy metallere (Cu, Hg, Ag) etki ederek aşındırır.
●● Dinamit (patlayıcı) yapımında, gübre eldesinde, ilaçve boya yapımında kullanılır.
Sülfürik Asit (H2SO4)
●● Zaç yağı olarak da bilinir.
●● Suda %100 iyonlaşan kuvvetli bir asittir.
●● Su çekici bir özelliğe sahiptir ve bu olay sırasında ısı veren (ekzotermik) bir tepkime gerçekleştirir.
●● Saf haldeki H2SO4'ün üzerine su eklenirse, açığa çıkan ısı suyu kaynatır ve bu da çözeltinin hızlı bir şekilde fışkırmasına neden olur. O nedenle saf H2SO4'ün
üzerine direkt olarak su eklenmemeli, suyun üzerine yavaş yavaş H2SO4 eklenmelidir.
●● Akülerde kullanıldığından akü asidi olarak da tanınır.
●● Gübre ve patlayıcı yapımında da kullanılır.
●● Cilde temas halinde bol su ile yıkanmalıdır.
Hidroklorik Asit (HCl)
●● Tuz ruhu olarak da bilinir.
●● Banyo ve tuvalet temizliğinde kullanılır.
●● Demir ve çelikteki pasları gidermede kullanılır.
●● Gıda, boya ve inşaat sektöründe kullanılır.
●● Aktif metallerle tepkimeye girerek H2 gazı oluşturur
●● Suda çözünmesi ekzotermiktir.
Hidroflorik Asit (HF)
●● Zayıf bir asittir.
●● Cam ve porselenin yapısındaki SiO2 ile tepkimeye girerek SiF4 gazı oluşturur. Bu nedenle cam kaplarda saklanamazlar.
4HF + SiO2 → SiF4(g) + 2H2O
●● Plastik kaplarda saklanır.
●● Camların üzerine şekil yapmak için kullanılabilir.
Asetik Asit (CH3COOH)
●● Sirke asidi olarak da bilinir. Sirkeye ekşi tadını verir.
●● Turşu kurmak için kullanılan sirke asidi, asitli ortamı sayesinde gıdaların bozulmasını sağlayacak olan mikroorganizmaların büyümesini engeller.
●● Çaydanlıklardaki kirecin giderilmesinde, cam yüzeylerin üzerinde biriken tortunun temizliğinde kullanılır.
●● Suya karşı çok ilgisi vardır. Bu sırada ekzotermik tepkime oluşur. Deri ile temas halinde derideki suyu çeker ve yanma hissi verir.
Fosforik asit (H3PO4)
●● Çok iyi bir su çekicidir.
●● Kola gibi gazlı içeceklerdeki asitliği sağlayan asittir.
●● Fosfatlı gübrelerin yapımında kullanılır.
●● İlaç endüstrisinde kullanılır.
Bazı BazlarınÖzellikleri ve Kullanım Alanları
Sud Kostik (NaOH)
●● Kuvvetli bir bazdır.
●● Tıkanmış boruların açılmasında kullanılır, lavabo açıcı olarak bilinir.
●● Ele kayganlık hissi verir.
●● Ele temas ettiğinde yakıcı bir etkisi vardır.
●● Endüstride yapay ipek, katı sabun, deterjan, boya, kâğıt yapımında
Kireç (CaO)
●● Sönmemiş kireç olarak da bilinir.
●● Kireç taşının (CaCO3) yüksek sıcaklıkta ısıtılması ile elde edilir.
CaCO3(k)--> CaO(k) + CO2(g)
●● Sulu çözeltisi bazik özelliktedir.
CaO(k) + H2O --> Ca(OH)2(suda) + ısı
●● Ca(OH)2, sönmüş kireç olarak bilinir.
●● Kirecin suyla karıştırılması "kirecin söndürülmesi" işlemidir. Bu
işlem sırasında çok büyük ısı açığa çıkar, olay ekzotermiktir.
●● Kireç, kum ve suyla karıştırılırsa harç elde edilir.
●● Kireç alçı yapımında, inşaatlarda ve cam sanayinde kullanılır.
●● Dezenfekten etkisi nedeniyle mikrop öldürücüdür.
●● İnşaatlarda bağlayıcı maddedir. CO2 gazı kireçli suyun rengini
bulandırır.
CO2(g) + Ca(OH)2(suda) --> CaCO3(k) + H2O(s)
●● Kireç suya ilgi duyduğundan deriye teması halinde deri
hücrelerinden su çeker ve böylelikle deride tahriş yaratır, yanma hissi
verir.
Amonyak (NH3)
●● Zayıf bir bazdır.
●● Çok keskin bir kokusu vardır. Solunması zararlıdır.
●● Suda çok iyi çözünür.
NH3(g) + H2O(s) óNH4+ (suda) + OH–(suda)
●● Gübre üretiminde, patlayıcı yapımında kullanılır.
●● İlaç, boya endüstrisinde kullanılır.
●● Susuz baz olarak bilinir.
Potas Kostik (KOH)
●● Kuvvetli bir bazdır.
●● Endüstride arap sabunu yapımında kullanılır.
●● Tarımda asidik toprakların pH dengesinin sağlanmasında kullanılır.
●● Tıpta, kâğıt yapımında, gübre yapımında kullanılır.
ASİT VE BAZLARIN SAĞLIK, ENDÜSTRİ VE ÇEVRE AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
H2SO4, HCI, HNO3 gibi asitler ile NaOH ve KOH gibi bazlar korozif (aşındırıcı) madde özelliği taşır. Aşındırıcı maddeler, temasları halinde doku tahribatına neden olabilirler. Korozif maddeler alerjik deri reaksiyonuna neden olabilir, deriyi yakabilir, kaşınmaya yol açar, solunum ve ağız yoluyla alındığında akciğer ve mideyi etkiler. Ayrıca ciddi cilt, göz vb. hasarına yol açar.
Bu nedenle korozif madde sınıfına giren bu tür asitlerin depolanması ve kullanımı sırasında dikkat edilip uyulması gereken kurallar vardır.
Depolamada,
* Asitler, bazlardan uzak tutulmalıdır.
* Asitler ve bazlar hem organik hem de alev alabilen maddelerden ayrı tutulmalıdır.
* Asit ve bazlar güneş ışığından uzak, serin, kuru ve iyi havalandırılan alanlarda depolanmalıdır.
* Asitler, sodyum siyanür, demir sülfür gibi kimyasallardan olası etkileşimlerde açığa çıkacak zehirli gazlar nedeniyle uzak tutulmalıdır.
* Metal kaplar içine asit ve baz konulmamalı, cam ya da plastik kaplar içinde saklanmalıdır.
* Asit ve baz içeren şişeler kapalı ve etiketlenmiş olmalıdır.
* Asitler ve bazlar metal raflarda saklanmamalıdır.
* Raflardan düşme tehlikesine karşın asitler ve bazlar tabana yakın yerlerde saklanmalıdır.
Kullanımda,
*Asit ve bazlarla yapılan çalışmalar sırasında zehirli gazlar oluşabileceğinden
çalışmalar çeker ocak altında yapılmalıdır.
* Asit ve baz gibi kimyasal maddelerin tadına bakılmamalıdır.
* Laboratuvar önlüğü, eldiven, yüz maskesi ve gözlük gibi koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır.
* Asit ve bazların aktarımı kırılmaz kaplarda yapılmalıdır.
* Vücudunuzun herhangi bir yerine veya giysinize asit döküldüğünde hemen bol su ile yıkanmalı veya üzerine sodyum karbonat çözeltisi dökülmelidir.
* Asit ve bazların buharları koklanmamalıdır.
Vücudunuzun herhangi bir yerine veya giysinize baz dökülünce hemen bol su veya sirkeli su ile yıkanmalıdır.
* Kirlenmiş kıyafetler ile laboratuvar dışına çıkılmamalıdır.
ASİT YAĞMURLARI
Ev ve iş yerlerinde fosil yakıtların kullanılması sonucunda açığa çıkan baca gazları, motorlu taşıtlardan çıkan egzoz gazları hava kirliliğine sebep olur. Hava kirliliğine sebep olan başlıca gazlar, karbondioksit (CO2), kükürtdioksit (SO2) ve azot dioksit (NO2) tir.
Bu gazlar atmosferde çeşitli değişimlere uğrayarak zaman zaman rüzgarında etkisiyle çok uzaklara taşınabilmekte, bulutlardaki su buharı ve diğer maddelerle tepkimeye girerek sülfürik asit (H2SO4) ve nitrik asit (HNO3) gibi maddelerin oluşumuna yol açmaktadır. Asidik özellik taşıyan bu gazlar, bulut oluşturduğunda yağan yağmur asit yağmuru olarak adlandırılır.
Asit yağmurları;
- Ormandaki ağaçların ve bitkilerin yok olmasına neden olur.
- Deniz, göl ve nehirlerdeki canlı yaşamını etkiler, balıkların ölümüne sebep olur.
- Dışarıda çalışan araçların, otomobillerin vb. kaportasını zamanla tahrip eder.
-Tarihi eserlere zarar verir.
- Toprağın kimyasal yapısını ve biyolojik koşullarını etkileyebilir.
- Şehirlerde özellikle anıt, heykel ve kireç taşı ya da mermerden yapılmış binalarda etkilerini gösterir.
Asit yağmurlarının etkilerini azaltmak için;
- Fabrika bacalarına filtre takılmalıdır.
- Yakacak olarak endüstride havayı daha az kirleten doğal gaz gibi kükürt ve azot içermeyen temiz yakıtlar tercih edilmelidir.
- Motorlu taşıtların bakımı zamanında yapılmalıdır.
- Güneş, rüzgar ve hidroelektrik santralleri gibi temiz enerji kaynakları kullanılmalıdır.
- Çevremizin ağaçlandırılması esnasında kışın yaprak döken bitkiler tercih edilmemelidir.
SİNDİRİM SİSTEMİ ve ASİTLER-BAZLAR
* Besinler genel olarak karbonhidratlar, proteinler ve yağlar olmak üzere 3 ana sınıfa ayrılır. Besin maddelerinin kana geçebilecek kadar küçük moleküllere ayrılması olayına "sindirim" denir.
* Sindirim olayı temel olarak mekanik ya da kimyasal sindirim olmak üzere iki şekilde gerçekleşir.
* Ağızdaki sindirim genellikle mekanik olarak, çiğneyerek gerçekleşir.
* Karbonhidratlar ağızdaki tükürük bezlerinden salgılanan amilaz enzimi ile de parçalanır. Amilaz enzimi ağzın nötr olmasından dolayı çalışmakta ve karbonhidrat sindirimi ağızda başlayabilmektedir.
* Ağızda parçalanamayan karbonhidrat midede sindirilemez. Çünkü midenin pH değeri 1,5 civarında olduğundan midedeki amilaz etkisiz durumda olur. Karbonhidrat bu nedenle mideden oniki parmak bağırsağına geçerek hidrolize uğrar ve glikoza dönüşür.
(Karbonhidrat + su → Glikoz)
* Diş sağlığı açısından da ağzımızın asidik olmaması gereklidir. Asidik gıdalar dişlerin yapısını bozarak, çürümelerine neden olmaktadır.
* Bu nedenle diş macunları, ağız çalkalama çözeltileri bazik özelliktedir.
Proteinlerin sindirimi midede başlar. Midede salgılanan pepsin enzimi proteinleri parçalayarak polipeptitlere ayırır.
* Midede salgılanan asit "mide asidi" olarak bilinen HCl asididir.
* Midenin asidik ortamdan zarar görmesini midenin iç yüzeyinde bulunan "mukus" engeller.
* Midede protein sindirimi tamamlanmaz, oluşan polipeptitler oniki parmak bağırsağına geçerek pankreas tarafından salgılanan tripsin enzimi ile bazik ortamda dipeptit ve amino asitlere dönüşürler.
* Oluşan dipeptitler de ince bağırsak tarafından salgılanan erepsin enzimi ile amino asitlere ayrışır.
* Yağların sindirimi oniki parmak bağırsağında başlar ve sonlanır. Yağlar safra suyuyla mekanik olarak sindirilir ve yağ damlacıklarına dönüşür. Yağ damlacıkları lipaz enzimi ile bazik ortamda sindirilerek gliserin ve yağ asidine dönüşür.
Kola, gazoz gibi gazlı içecekler şekerli sudan yüksek basınç altında CO2 gazı geçirilerek elde edilirler. CO2 gazının suda çözünmesi ile asidik bir çözelti elde edilir:
CO2(g) + H2O(s) --> H+(suda) + HCO3- (suda)
* Bu nedenle gazlı içeceklerin içilmesi ile vücudumuzdaki asit-baz dengesi bozulur, diş çürüklerine ve kemik erimesine neden olur. Gazlı içeceklerin tüketimi sonucunda sıkça tuvalete çıkılır ve vücudun su kaybı fazla olur.
Asitli İçecekler;
●● Diş çürümelerine
●● Kemik erimelerine
●● Böbrek taşı oluşmasına
●● Sindirim sistemi sorunlarına neden olur.
* Maden suyu, vücudumuz için gerekli olan bir çok minerali içerir. Ancak maden suyu ve soda içecekleri asitlik derecesi yüksek içeceklerdir. Bu yüzden, gastrit, ülser gibi sindirim sorunu olan kişilerin ve içerdiği zengin Na+ (Sodyum iyonu) iyonu nedeni ile hipertansiyon hastalarının maden suyu ve sodayı fazla tüketmemeleri gerekmektedir.
* Yanlış beslenme alışkanlıkları ve psikolojik etkenler mide asidinin aşırı salgılanmasını sağlar. Böylece gastrit, ülser gibi mide hastalıkları da ortaya çıkabilir. Bu durumdaki hastalar midelerinin pH değerlerini artırıcı ilaçlar kullanırlar. Kullanılan mide ilaçları bazik özelliktedir. Magnezyum, sodyum ve kalsiyum elementlerinin hidroksit, karbonat ve bikarbonatlı bileşikleri baziktir. Mg(OH)2, NaOH, Ca(OH)2, NaHCO3 …). Magnezyum hidroksit bir antasittir ve mide asidini nötralize eder.
Temizlik Malzemesi Kullanmanın Sağlık, Çevre ve Tesisat Açısından Önemi
* Asit ve bazlarla çalışırken sağlık ve güvenlik açısından oldukça dikkatli davranmak gerekir.
* Günlük yaşantımızda başta temizlik amaçlı kullandığımızda bir çok ürün aslında asit veya baz kaynaklı çözücülerdir;
* Kullandığımız mutfak eşyaları ve mutfaktaki yüzeyler zamanla yağlanır. Yağlanmayı gidermek için baz kaynaklı NaOH içeren malzemeler kullanılır.
* Ev ve iş yerlerinde keratin yapılı kıllar ve yağımsı kıvama sahip olan kirleticiler lavaboların tıkanmasına neden olur. Tıkanıklığın giderilmesi için tıkanıklığa neden olan maddeleri çözen NaOH, KOH bazları sıcak su ile birlikte kullanılır.
* Şebekelerde kullanılan sular sertlik yapan Ca2+ ve Mg2+ iyonlarını içerirler. Zamanla bu iyonlar CaCO3 ve MgCO3 şeklinde kireçlenerek su borularının tıkanması, ütü, çamaşır ve bulaşık makinelerinin rezistanslarının verimli çalışmalarını engeller. Bu sorunu gidermek için HCI kaynaklı kireç çözücüleri kullanırız. Yine kireçlenmenin neden olduğu tuvalet taşlarındaki kirlilik de H2SO4 ve HCI gibi asit kaynaklı ürünlerle giderilir.
* Evsel temizlik maddeleri anlatıldığı üzere kuvvetli bazik veya asidik özellik taşır. Bu nedenle temas ettikleri dokuda ciddi hasarlara neden olurlar. Sindirim sistemini tahriş edebilir, gözde ve ciltte yanıklara yol açabilirler. Bu nedenle kullanılmaları sırasında temastan kaçınılmalı, çocukların ulaşamayacağı yerlerde muhafaza edilmeleri sağlanmalıdır.
* Aynı şekilde aşırı miktarlarda kullanılan deterjan gibi temizlik malzemeleri, lavabo açıcıları ve tıkanan tuvalet borularını açmak için kullanılan maddelerin aşındırma etkisi nedeniyle gider borularının yapısını bozup, onların aşınmasına ya da delinmesine neden olabilir. Kullanılan temizlik malzemeleri doğaya karıştıklarında tatlı su kaynaklarını, yer altı sularını ve tarım topraklarını kirletebilir. Çünkü bunların doğada mikroorganizmalar tarafından parçalanma süresi onlarca yıl alabilir.
* Çamaşır suyu bazik özellik gösteren NaCIO çözeltisidir. Hem bir maddeyi beyazlatmak ve ağartmak amacıyla hem de hijyen de kullanılan bir kimyasal maddedir. Çamaşır suyunun amonyak içeren temizleyicilerle karıştırılması oldukça zehirli olan CI2 gazının açığa çıkmasına neden olabilir. Ayrıca çamaşır suyunun, tuz ruhu veya kireç, pas sökücülerle karıştırılması ölümcül zehirlenmelerle sonuçlanabilir.
* Evlerde bulunan kimyasalları tanır ve dikkatli kullanırsak; kireçlenen çaydanlıkları, tıkanan lavaboları kolaylıkla açabiliriz. Çaydanlık dibinde biriken CaCO3 ve MgCO3 tuzları baziktir.
Bu tortuları çözmek için sirke ya da limon tuzu kullanılabilir. Çamaşır ya da bulaşık makinelerindeki
kireçlenmeyi önlemek için deterjan gözüne her yıkamada bir çay bardağı sirke koyulması yeterlidir. Ayrıca metal eşyaların pasını açabilmek için tuz ruhu kullanılabilir.
* Ev temizliğinde çamaşır sodası, karbonat, uçucu bitkisel yağlar, sirke ve boraks gibi doğal temizlik maddelerinin kullanımı yaygınlaştırılabilir. Boraksın kokuları alma, küf ve bakterilerin üremesini durdurma, leke çıkarma; çamaşır sodasının yağ ve leke çıkarma, sert suyu yumuşatma özellikleri vardır. Kötü kokuları alan karbonat bazı metalleri parlatmakta, leke çıkarmakta ve suyu yumuşatmakta kullanılabilir. Birikmiş mineral ve yağları çözerek camları parlatan sirke, mikrop öldürücü özelliğe de sahiptir.
TUZLAR
Asit ve bazların tepkimesinden oluşan iyonik yapılı bileşiklere tuz denir.
Asit + Baz --> Tuz + Su HCl + NaOH --> NaCl + H2O
Asit ve bazın tepkimeye girerek tuz ve su oluşturmasına nötrleşme tepkimesi adı verilir.
Tuzların Genel Özellikleri
* Kristal yapılı ve saf maddelerdir.
* İyonik yapılı katı maddelerdir.
* Erime ve kaynama noktaları yüksektir.
* Katı halde elektrik akımını iletmezler.
* Oda koşullarında katı haldedirler.
* Turnusol kağıdına etki etmeyebilirler.
* Suda iyonlarına ayrılarak çözünürler.
* Sıvı halde ve sulu çözeltilerinde iyon içerdikleri için elektrik akımını iletirler.
* Kuvvetli asit ve kuvvetli bazların nötrleşme tepkimesiyle oluşan tuzların sulu çözeltisi
nötrdür. Yani pH değeri 7'dir.
* Nötr tuzların sulu çözeltilerinde H+ iyonu sayısı, OH– iyonu sayısına eşittir.
Kuvvetli asit + Kuvvetli baz--> Nötr tuz + Su HNO3 + KOH --> KNO3 + H2O
* Kuvvetli bazlar ile zayıf asitlerin oluşturduğu tuzların sulu çözeltileri baziktir. Bazik tuzların sulu çözeltilerinde; OH– iyonlarının sayısı, H+ iyonlarının sayısından fazladır.
Kuvvetli baz + Zayıf asit --> Bazik tuz + Su KOH + HF --> KF + H2O
* Kuvvetli asitler ile zayıf bazların oluşturduğu tuzların sulu çözeltileri asidiktir. Asidik tuzların sulu çözeltilerinde; H+ iyonlarının sayısı, OH– iyonlarının sayısından fazladır.
Kuvvetli asit + Zayıf baz--> Asidik tuz + Su HCl + AgOH --> AgCl + H2O
NOT: Tuzlar, asitler ile bazların reaksiyonu sonucu oluşabildiği gibi asitlerin metaller ile reaksiyonu sonucunda oluşabilir.
Mg(k) + 2HCl(suda) --> MgCl2(suda) + H2(g)
Metal Asit Tuz Gaz
| Formülü | Yaygın adı | Özellikleri | Kullanım alanları |
| Sistematik | |||
| adı | |||
| NaCI | Sofra tuzu | Nötr tuzdur. Toprakta kaya halinde | Yemeklerde tatlandırıcı olarak, besinlerin |
| Sodyum klorür | ve deniz suyunda bulunur. | saklanmasında, salamura yapımında, yollarda buzlanmaya | |
| karşı, mandıralarda et ve balığın bozulmasını önlemede, | |||
| derileri saklamada ve suyu yumuşatmada | |||
| Na2SO4 | Sodyum sülfat | Suda iyi çözünür. Beyaz renkli bir | Cam sanayisinde, boya sanayisinde ve tıpta, deterjan |
| katıdır. Zehirlidir. | üretiminde, kağıt sanayisinde | ||
| Na2CO3 | Soda külü | Bazik karakterli bir tuzdur. Yağda | Sabun, deterjan, ilaç ve yiyecekkatkı maddelerinin |
| Sodyum | çözünürse sabun etkisi yapar. | hazırlanmasında, suyun arıtılmasında, cam, kağıt, petrol | |
| karbonat | Suda iyi çözünür. | endüstrisinde Çamaşır sodası olarak bilinir. Suda sertlik yapan | |
| iyonları karbonatlar halinde çöktürür | |||
| NaHCO3 | Kabartma | Suda iyi çözünür. Bazik karakterlidir. | Gıda endüstrisinde, tıpta mide asidinin |
| tozu | Anti asit özelliği gösterir. | fazlalığının yol açtığı sancıları | |
| Sodyum | gidermede, yangın söndürücülerde | ||
| bikarbonat | |||
| KNO3 | Güherçile | Beyaz renkli katı bir maddedir. | Gübre sanayisinde, barut, kibrit yapımında, |
| Potasyum | Kuşların dışkısında bolca bulunur. | patlayıcı imalatında | |
| nitrat | Suda iyi çözünür. | ||
| CaSO4 | Kalsiyum | Beyaz renkli katı bir maddedir. | Harç olarak bina yapımında, alçı |
| sülfat | Bünyesindeki su miktarına göre | olarak heykel yapımında | |
| alçı adını alır. | |||
| CaCO3 | Kireç taşı | Beyaz renklidir. En saf haline kalsit | İnşaat malzemesinde, metal dökümünde, yağlı boya dolgu |
| Kalsiyum | denir. Doğada mermer, tebeşir | maddesinde | |
| karbonat | formları vardır. | ||
| NH4CI | Nişadır | Beyaz renkli olup, ısıya karşı | Metallerin lehimlenmesinde, kuru pil imalatında, yapay |
| Amonyum | dayanıksızdır. | gübrelerde | |
| klorür | |||
| NH4NO3 | Amonyum | Kararsız, suda iyonlaşarak çözünür. | Azotlu gübre imalatında, emniyetli patlayıcı imalatında |
| nitrat | |||
| (NH4)3PO4 | Amonyum | Katı, kararsız beyaz bir maddedir. | Gübre sanayisinde |
| fosfat | |||
| AI2(SO4)3 | Alüminyum | Beyaz kristal halindedir. Çözeltisi | Boya sanayisinde, kağıdı tutkallamak için tekstil sanayisinde, |
| sülfat | aşındırıcıdır. | mordan (renklendirici) olarak, içme ve | |
| atık sularda çöktürme işleminde | |||
| KAI(SO4)2 | Şap | Suda iyi çözünür. Işığı iyi geçirir. | Tekstil ve deri sanayisinde, ilaç ve gübre üretiminde |
| .12H2O | Potasyum | ||
| alümina sülfat | |||
| (NH4)2SO4 | Amonyum | Yapay gübrelemede, kimya endüstrisinde, tekstilde, | |
| sülfat | dericilikte, demirin galvanizlenmesinde, proteinlerin | ||
| çöktürülmesinde |